Lyfjafyrirtækin og vísindamenn þeirra rannsaka dag hvern og þróa leiðir til þess að lækna eða veita betri meðferð við sjúkdómum. Þar má nefna krabbamein, hjartveiki, HIV og alnæmi, Alzheimers, Parkinsons, liðagigt, beinþynningu, lungnasýkingar, astma og fjölda annarra krankleika. Í dag er líklega unnið að rannsóknum og þróun á yfir 700 nýjum lyfjum og bóluefnum er kunna að gagnast á öllum sviðum lækninga. Saga 20. aldarinnar ber glæsilegt vitni um árangur á sviði lyfjaþróunar, sem sannarlega hefur aukið lífsgæði og lengt líf almennings. Í raun er með ólíkindum hve hratt meðalaldur, t.d. hér á landi og í Evrópu, hefur hækkað. Sú staðreynd er ekki síst tilkomin vegna framfara á sviði lækninga og heilbrigðisþjónustu og þar skipta framfarir á sviði lyfjaþróunar sköpum.

Í velmegunarsamfélagi 21. aldar eru síauknar kröfur gerðar til heilbrigðisþjónustu. Lyfjafyrirtæki bera mikla ábyrgð gagnvart miklum en eðlilegar væntingar almennings. Þróun á nýjum og árangursríkum lyfjum, ásamt fræðslu þar að lútandi, er sem rauður þráður í allri starfsemi lyfjafyrirtækja. Einn mikilvægast lykillinn að enn betri framtíð nútímafólks er sem fyrr áherslan á menntun og heilsu og þar skorast lyfjafyrirtækin ekki undan.

Ógnir velgengni
Velgengni fylgja gjarnan ógnir. Þar sem miklir fjármunir verða til, eru því miður misindismenn og óprúttnir aðilar skammt undan. Í því ljósi var t.d. fyrir nokkru haldinn opinn fundur um lyfjafalsanir, sem eru ört vaxandi alþjóðlegt vandamál og viðfangsefni alþjóðlegra glæpahringa. Fundinn sat m.a. fjöldi lyfjafræðinga sem starfa hér á landi á vegum íslenskra fyrirtækja í umboði alþjóðlegra lyfjafyrirtækja. Einn þeirra skrifaði í kjölfar fundarins ágæta grein í Morgunblaðið fyrir stuttu um framgöngu aðstoðarlandlæknis á fundinum.

Lyfjafyrirtækin eru vissulega stór á alþjóðavísu, velta milljörðum dollara, starfa um víða veröld og eiga sér áratuga sögu glæsilegra vísindalegra uppgötvana. Ekki skal þó fjöður dregin yfir fortíð lyfjaiðnaðarins, frekar en annarra iðngreina. Þar er ekki allt slétt og fellt. En með sífellt gegnsærri starfsemi og strangari siða- og samstarfsreglum er umgjörðin frábrugðin því sem áður kann að hafa verið. Engum dylst að iðnaður sem veltir háum fjárhæðum, líkt og lyfjaiðnaðurinn, á sér ekki eingöngu jábræður og aðdáendur.

Efasemdarmenn um starfsemi þessara fyrirtækja fara oft með himinskautum, en gera verður kröfu til sanngjarns málflutnings þeirra sem annarra, sér í lagi ef þeir gegna háum, opinberum embættum. Embættismenn mega ekki skipa sér í þá sveit að sá fræjum tortryggni og andúðar gagnvart t.d. lyfjafyrirtækjum í opinberri umræðu. Þau bera ábyrgð á því að veita íslenskri heilbrigðisþjónustu eins góða þjónustu og kostur er og að tryggja öryggi og gæði aðfanga, ekki síst lífsnauðsynlegra lyfja.

Orð og ábyrgð
Það er ekki hlutverk opinberra embættismanna að grafa undan starfsemi íslenskra fyrirtækja með rætni og óvild en staðsetja sjálfan sig undir rós og segja: „Ekki benda á mig.“ Hafi opinberir eftirlitsaðilar eitthvað við starfsemi fyrirtækja hér á landi að athuga, ber þeim að sjálfsögðu að gera athugasemdir. Ef ekki, ber að virða þær reglur sem í samfélagi gilda. Fyrirtækin starfa innan strangs regluverks og lúta miklu og aðhaldsríku eftirliti enda framleiða þau og selja vöru sem er vandmeðfarin og mikilvægt að tryggja öryggi sem frekast er unnt. Sama gildir um hið opinbera, stofnanir þess og starfsfólk. Starfa skal eftir lögum og reglum, m.a. um vandaða stjórnsýsluhætti, sem gerir ekki síst kröfu um gegnsæi og réttláta málsmeðferð. Og hafa ber í heiðri að orð og ábyrgð fara saman og að embættismaðurinn verður, eins og segir í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins „að rækja starf sitt með alúð og samviskusemi í hvívetna. Hann skal gæta kurteisi, lipurðar og réttsýni í starfi sínu. Hann skal forðast að hafast nokkuð það að í starfi sínu eða utan þess sem er honum til vanvirðu eða álitshnekkis eða varpað getur rýrð á það starf eða starfsgrein er hann vinnur við.“ Því þarf hann ávallt að vanda framgöngu sína á opinberum vettvangi, svo ekki þurfi að efast um hlutleysi hans og heilindi í starfi. Þá eru líka allar vangaveltur um mögulegt vanhæfi viðkomandi embættismanns óþarfar.

Grein þessi birtist fyrst í Morgunblaðinu, 1. maí 2008.
__________________
Jakob Falur Garðarsson.
Höfundur er framkvæmdastjóri Frumtaka,
samtaka framleiðenda frumlyfja