Afar áhugaverð grein birtist í Skýjum, 5. tbl. 2010 eftir formann Geðlæknafélags Íslands, Kristinn Tómasson en þar fjallar hann um þær gríðarlegu framfarir sem orðið hafa í meðferð geðsjúkdóma.

Frumtökum var góðfúslega veitt leyfi til að birta greinina sem fer hér á eftir.

Höfundur: Kristinn Tómasson, formaður Geðlæknafélags Íslands

Inngangur

Á undanförnum áratugum hefur meðferð geðveikra tekið stakkaskiptum. Fyrir daga geðlyfja þurftu hundruð Íslendinga að dvelja árum saman á sjúkrahúsi vegna geðsjúkdóma án vonar um bata. Nú eiga flestir einstaklingar sem veikjast með sambærilegum hætti von um gott og farsælt líf.

Á árunum upp úr 1940 var talið að á Íslandi þyrftu að vera meira en 400 sjúkrarúm fyrir langtíma geðveika, auk um 60 til 120 rúma fyrir þá sem þyrftu á skammtímavist að halda. Miðað við mannfjölda nú væru þetta hátt á annað þúsund sjúkrarúm. Í raun eru það rétt um 600 sjúklingar sem liggja inni á öllum deildum Landspítala á degi hverjum. Þessi breyting er nánast bylting eða kraftaverk. Skýringin er sú að upp úr 1950 komu lyf á markað sem slá verulega á einkenni þeirra sem eru með geðsjúkdóma. Þetta hefur gert þeim sem áður hefðu séð fram á áralanga dvöl á sjúkrastofnunum kleift að búa sjálfstætt, hjá fjölskyldum sínum eða með stuðningi út í samfélaginu. Margir þessara einstaklinga ganga í dag til almennra starfa, sjálfum sér, fjölskyldu og samfélagi til hagsbóta.

Með tilkomu þessara lyfja óx skilningur hraðar en áður á því hvernig hægt væri að glíma við ýmsa alvarlega geðsjúkdóma, jafnframt því sem lyf hafa orðið betri, m.t.t. þess að slá á einkenni geðsjúkdómsins og samhliða með minni aukaverkunum. Hægt var að útskrifa frá sjúkrahúsi einstaklinga sem áður höfðu dvalið þar langdvölum, flestir vegna geðklofa, alvarlegs þunglyndis eða örlyndissjúkdóms. Þeir fóru á sambýli, einkaheimili eða aftur á eigin heimili.

Fylgifiskur mannkyns

Geðsjúkdómar hafa fylgt mönnum frá fyrstu tíð og þekkjast í öllum samfélögum. Einkenni þeirra eru mörg en í grundvallaratriðum lúta þau að hegðun okkar, atferli, lund, líðan, innsæi, skynjun og dómgreind. Þá eru ýmiss konar líkamleg einkenni tíð, sem og truflun á svefni og matarlyst.
Þeir leggjast á fólk á öllum aldri, allt frá börnum til háaldraðra og á milli fimmtungur og fjórðungur þjóðarinnar getur átt von á því að veikjast á geði á æviskeiðinu. Geðveiki er þannig meðal algengustu veikinda sem herja á fólk og því skiljanlega eitt af því sem helst veldur forföllum í leik og starfi.

Heilbrigðisyfirvöld hér á landi hafa lengi haft áhyggjur af málaflokknum, en árið 1839 höfðu dönsk heilbrigðisyfirvöld orð á því hve ástand geðheilbrigðismála væri slæmt hér á landi og létu rannsaka það. Niðurstaða þeirrar athugunar sem lauk 1842 var að tiltölulega fleiri væru geðveikir á Íslandi en annars staðar í danska konungsveldinu. Skýringin á þessu var, að mati skýrsluhöfunda, að aðbúnaður og kringumstæður hér á landi væru sérlega slæmar borið saman við aðra staði í Danaveldi á þeim tíma.

Viðhorfsbreyting

Hvort þetta hafi verið rétt eða ekki skal ósagt látið, en rétt er að hafa í huga að framfarir í mæðra- og ungbarnavernd, meðferð smitsjúkdóma, slysavörnum og almönnum forvörnum eru til þess fallnar að draga úr því hve margir veikjast á geði. Nú eru þessir sjúkdómar álíka tíðir á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum. Áhyggjur vegna vaxandi tíðni geðsjúkdóma hafa þó skotið upp kollinum öðru hvoru. Þeim sem þiggja örorkubætur af þessu sökum hefur fjölgað mikið hérlendis allt frá 1990. Rannsóknir meðal almennings benda þó til þess, að geðsjúkdómar hafi ekki aukist á þessum tíma. Skýring á þessum mun er væntanlega sú að hluti þeirra sem ekki sótti réttindi sín áður fær bætur í dag.

Þessi breyting skiptir miklu máli því að fyrir vikið eru þeir sem fá einkenni geðsjúkdóma frekar en áður tilbúnir að leita læknis og sækja sér stuðning vegna þeirra hjá fjölskyldu, læknum og öðrum í samfélaginu. Þótt enn megi betur gera er góð von til þess að þessi mál séu á réttri leið. Í skólum er lögð áhersla á að vinna gegn einelti og annarri ósæmilegri hegðun og jafnframt tekið á áföllum sem börn og ungmenni lenda í. Barátta gegn notkun tóbaks og annarra fíkniefna í skólum er til þess fallin að ala upp kynslóð fólks, sem hefur næmari skilning á mikilvægi góðrar andlegrar heilsu en fyrri kynslóðir. Hin síðari ár hefur þjónusta við börn og foreldra sem hafa náms- og hegðunarerfiðleika farið vaxandi. Nú sinnir skólakerfið börnum sem áður hefðu hætt námi vegna þessa. Þó að auðvitað þurfi að gera betur á þessu sviði eru þessar framfarir stórstígar þegar horft er einvörðungu nokkra áratugi til baka.

Hvaða sjúkdómar?

Geðklofi er án efa meðal alvarlegustu sjúkdóma og hann kemur upp í hugum margra þegar rætt er um geðsjúkdóma. Sjúkdómurinn byrjar oftast á unglingsárum eða yngri fullorðinsárum. Einstaklingurinn fer að draga sig í hlé og verður sinnulaus um vinnu og verkefni. Ranghugmyndir, oft í engum takt við umhverfið, koma fram samhliða því sem raddir eða aðrar ofskynjanir gera vart við sig. Ýmis fleiri einkenni geta fylgt. Ef sjúkdómurinn er ómeðhöndlaður getur hann mallað alla ævi sjúklingsins: Sinnuleysið verður æ meira, en það dregur úr ranghugmyndum og ofskynjunum. Mikil vanlíðan fylgir oft sjúkdómnum, með kvíða og depurð. Þessi sjúkdómsmynd er án efa það sem margir óttast hvað mest. Núorðið er þó hægt að hjálpa stórum hluta þessara einstaklinga til þess að eiga sjálfstætt líf, þrátt fyrir sjúkdóminn. Meðferðin er fólgin í lyfjagjöf, iðjuþjálfun, viðtölum og atferlismeðferð, auk ýmiss konar almenns stuðnings. Ævilöng þolinmæðisvinna sjúklingsins og þeirra sem sinna honum tekur við, en þegar vel tekst til má samþætta inn í daglegt líf, leik og starf.

Örlyndis- eða „maníu-“ sjúklingum var og er á stundum ruglað saman við geðklofasjúklinga vegna ranghugmynda og ofskynjana sem geta fylgt sjúkdómunum. Örlyndið með hröðu tali og hugsunum, oft stórbrotnum, lítilli svefnþörf og mikilli orku samhliða verulegu dómgreindarleysi í orðum og athöfnum kallar á skjót viðbrögð heilbrigðiskerfisins. Þegar kappinu linnir tekur oft við hið svartasta þunglyndi, með lífsleiða, sinnu- og hirðuleysi og mikilli vanlíðan. Líf þessara sjúklinga gjörbreyttist með tilkomu þess að menn áttuðu sig á því að frumefnið litíum gat dregið úr og fækkað geðsveiflum. Með því var hægt að fækka geðsveiflum margra sjúklinga mikið um ævina og draga úr öfgunum. Meðferðin er ævilöng, en langflestir getað gengið til allra starfa þrátt fyrir hana. Mikil nákvæmni þarf að vera í gjöf litíums og ef það riðlast er hætta á aukaverkunum allnokkur. Þó að litíum sé í dag enn mikilvægt lyf í baráttunni við þennan sjúkdóm eru önnur lyf í dag oft frekar notuð til þess að forðast aukaverkanir og bæta árangur.

Þunglyndis- og kvíðasjúkdómar eru án efa langalgengastir geðsjúkdóma. Á sama tíma og miklar framfarir hafa orðið í lyfja-, viðtals- og atferlismeðferð hefur þeim fjölgað sem leita sér meðferðar vegna þessara sjúkdóma. Meðferðin er virkari en áður og aukaverkanir minni, þannig að þeir sem áður gátu lifað með einkennum sínum sjá sér nú hag í að leita aðstoðar, því að von um bata er raunhæf. Sjúklingarnir fá leiðbeiningar um hugsun, atferli og hegðun og eru hvattir til að temja sér heilbrigðan lífsstíl. Þeir sem eru með alvarleg einkenni fá alla jafna lyf, auk viðtala og leiðbeininga. Fyrir flesta er meðferðin tímabundin og tekur frá nokkrum mánuðum til eins árs. Fyrir daga nútímameðferðar þýddu þessi veikindi oft langtímaforföll frá leik og starfi, en nú þarf og á það ekki að verða svo. Mikilvægt er að vinnuveitendur, skólastjórnendur og allur almenningur hafi þekkingu á þessu og sýni einstaklingum sem líður illa á vinnustöðum og í skólum umburðarlyndi, þannig að þeir hrökklist ekki frá námi eða vinnu vegna veikinda, sem núorðið eru í langflestum tilvikum tímabundin.

Oft gleymist að tala um áfengissýki og aðra vímuefnamisnotkun þegar fjallað er um geðsjúkdóma. Þetta er alvarlegt því að heilsutjón vegna þessara alvarlegu geðsjúkdóma er mikið fyrir einstaklinga og samfélag. Hér er atferlis- og viðtalsmeðferð helsta ráðið og skiptir miklu að hún hefjist sem fyrst í veikindaferlinu. Því fyrr sem gripið er inn í, því betri er árangurinn. Slíkum inngripum er án efa best sinnt á heilsugæslu eins og á við um meðferð annarra algengustu geðsjúkdóma á fyrstu stigum. Þegar veikindi verða meiri þarf oft sértækari aðgerðir til að draga úr afleiðingum neyslunnar og koma einstaklingnum aftur til betri heilsu.

Ýmsir aðrir geðsjúkdómar eru til en þeir sem hér hefur verið drepið á. Meðferð við þeim mörgum hefur tekið framförum, þótt í öðrum miði hægar. Þegar á heildina er litið hafa þó horfur þeirra sem verða fyrir því óláni að veikjast á geði batnað mjög mikið á síðustu árum og áratugum. Það má þakka framförum í lyfjameðferð, viðtals- og atferlismeðferð, almennu heilbrigði og betri kjörum. Slíkt er ekki sjálfsagt. Við þurfum að sækja fram fordómalaust til enn bættrar heilsu á sál og líkama.

Sjúkrasaga

Gunnar er 35 ára gamall maður, vel menntaður rafvirki, fjölskyldumaður með þrjú börn. Hann fór fyrir tveimur árum að finna fyrir vaxandi svefnerfiðleikum og kenndi um álagi í vinnu. Fljótlega hætti hann að stunda fótbolta með félögunum tvisvar í viku vegna þessa álags. Pirringur í garð viðskiptavina óx hjá honum, en hann hafði ekki neina skýringu á því. Vegna þessa pirrings fékk hann hálfgerða sektarkennd og hafði áhyggjur af því að hann væri að gera hlutina illa.

Eftir um þrjá mánuði hafði konan hans á orði að hann væri orðinn áhugalítill um heimilið, börnin og hana. Gunnar taldi það ekki rétt og bar við þreytu. Þegar hún gekk á hann kvaðst hann vera orðinn kvíðinn, en vissi ekki af hverju. Sennilegast fannst honum að óvissa á vinnustað hlyti að valda einhverju. Þau urðu sammála um að leita til heimilislæknisins vegna þessa. Þegar læknirinn spurði hann út í heilsu og líðan þá kom fram að Gunnar hafði misst matarlyst, borðaði meira af skyldu en löngun og hafði lést um 7 kíló á síðustu vikum. Hann kvaðst finna fyrir leiða, en neitaði sjálfsvígshugsunum, þó að hugmyndin um að lífið væri ekki þess virði að lifa því hefði skotið upp kollinum. Einbeiting var líka orðin léleg og Gunnar var farinn að gleyma ýmsu smávægilegu.

Læknirinn greindi Gunnar með þunglyndi og var meðferðin fólgin í sex viðtölum á þriggja mánaða tímabili, hvatningu um að Gunnar færi aftur að hreyfa sig, auk sem hann fékk þunglyndislyf. Þremur mánuðum seinna var Gunnar orðinn miklu betri og sáttur við sig, en sagði reyndar sex mánuðum seinna að núna væri hann orðinn góður. Hann tók þunglyndislyfið í þrjá mánuði í viðbót jafnframt því sem hann hitti lækninn nokkrum sinnum á næstu sex mánuðum. Gunnar missti ekki dag úr starfi vegna veikinda sinna, en eftir á að hyggja taldi hann starfsgetu sína hafa verið allskerta þegar veikindi voru sem mest. Nú er hann fullur af þrótti til leiks og starfs (Nafni sjúklings, starfi og fjölskylduhögum hefur verið breytt í þessari frásögn).