Kostnaður við heilbrigðisþjónustu er mikill, en ávinningurinn enn meiri. Nú þegar boðaður er niðurskurður um allt land á þessu viðkvæma sviði rís fólk upp og mótmælir. Það vill halda þjónustunni í heimabyggð og virðist sem gjá sé á milli stjórnvalda sem taki ákvarðanir út frá Excel skjölum og fólksins sem láti tilfinningarnar og hag sinna nánustu ráða. Millivegurinn virðist vandfundinn.

Í ljósi þessa er áhugavert nýtt viðtal Frumtaka við Bjarna Sigurðsson, framkvæmdastjóra Lundbeck á Íslandi. Bjarni segir meðal annars að umræða um lyf hafi verið frekar einhliða og að skoða þurfi líka kostnaðinn við að bjóða ekki bestu mögulegu lyfjameðferð. Þunglyndislyfin séu gott dæmi.

„Það hefur verið þannig frá því að ég byrjaði í þessu starfi fyrir ellefu árum síðan að þeir sem hafa verið notendur þunglyndislyfja hafa þurft að þola á hverju ári einhliða umræðu frá Sjúktryggingum um það hvað þunglyndi sé dýr sjúkdómur fyrir samfélagið.

Læknar hafa á sama tíma bent á hvað þunglyndissjúklingum líður illa undir þessari umræðu og hætta jafnvel meðferð. Við vitum það að með litla markaði eins og á Íslandi þá eru þeir með meira gegndræpi, fiskisagan flýgur hratt og menn eru fljótir að tileinka sér nýjungar. Ef það fréttist af góðum lyfjum þá getur sjúklingurinn verið fljótur að koma með þær upplýsingar til læknisins, jafnvel útprentaðar af netinu.“

Bjarni telur að nú sé að dragast saman með Íslandi og hinum Norðurlöndunum hvað notkun á þunglyndislyfjum varðar. Notkun hér á landi standi í stað en hin Norðurlöndin séu ennþá á uppleið.

„Það er þá einn hluti skýringarinnar á því af hverju þessi lyf eru mikið notuð. Við vitum líka að þunglyndi er vangreint á Norðurlöndunum og við höfum engar vísbendingar um að það sé vangreint eða ofgreint hér á Íslandi. Það þarf þá að kanna það sérstaklega hvort greiningar séu ekki nægilega vandaðar og hvort lyfin séu notuð til að meðhöndla eitthvað annað en þunglyndi. Ef yfirvöld færu alla leið með þennan samanburð á lyfjanotkun kæmi í ljós að heildarnotkun er minnst á Íslandi og að notkunarmynstur okkar er annað en á Norðurlöndum. Við notum t.d. minnst af astmalyfjum og næstminnst af sterkum verkjalyfjum. Er þá ekki alveg eins hægt að spyrja hvort við ættum ekki að auka notkun þeirra lyfja?“

Þá segir Bjarni að mikilvægt sé að skoða hvað fylgi því að meðhöndla ekki þunglyndi. „Alvarlegasta birtingarmynd þunglyndis er sjálfsvíg. Það er talið að 70-90% sjálfsvíga megi rekja til þunglyndis. Við vitum líka að algengasta orsök örorku í dag er þunglyndi og kvíði.“ Samkvæmt skýrslu sem unnin var af Línuhönnun fyrir Vegagerðina og Reykjavíkurborg um kostnað umferðarslysa eftir alvarleika er glatað mannslíf metið á 284 milljónir á Íslandi árið 2006.

Þegar orð Bjarna eru höfð í huga má gera sér í hugarlund að ekki sé allskostar rétt að tala um lyfjakostnað. Segja mætti að lyf væru í raun fjárfesting sem er nauðsynleg svo draga megi úr kostnaði í samfélaginu vegna alvarlegra sjúkdóma, til að mynda vegna þunglyndis.

Fyrir nokkrum vikum birtist frétt um að þrír til fjórir fremji sjálfsmorð að meðaltali í hverjum mánuði og yfir árið hafa mest 37 tekið eigið líf hér á landi. Landlæknisembættið áætlar að sjálfsvígstilraunir séu um 500 á ári. Ef marka má frétt í Pressunni (Sölvi Tryggvason) er veruleg aukning á þessu nú og sjálfsvígstilraunir 1-3 á dag. Bjarni segir að nauðsynlegt sé að skoða í tengslum við þessa umræðu hver heildarkostnaður samfélagsins sé af þunglyndi.

„Áhugavert er líka að líta á kostnaðargreiningu nágrannalandanna á þunglyndi. Í Bretlandi til dæmis er lyfjakostnaðurinn 1%. Þú getur því ímyndað þér hvað menn eru að gera ef þeir eru að fikta í meðferð með reglugerðum eða hindra aðgang að réttri meðferð. Menn geta verið að baka sér ómældan kostnað á öðrum vígstöðvum. Af heildarkostnaði samfélagsins við þunglyndi er kannski um 25% í heilbrigðiskerfinu en 75% í samfélaginu í vinnutapi, félagsþjónustu, örorku og öðrum óbeinum kostnaði. Það er því augljóst að sparnaður á þessu litla prósenti getur auðveldlega skilað sér í auknum kostnaði vegna aukningar í fjölda innlagna, lélegrar meðferðarheldni vegna óheppilegrar meðferðar og afleiðinga af lengri veikindum með tilheyrandi kostnaði.“ Með öðrum orðum sé hugarfarið óæskilegt þegar talað er um að mæta kostnaði með kostnaði. Lyf séu í þessu tilliti fjárfesting. Fjárfesting sem sé nauðsynleg til að draga úr kostnaði samfélagsins. Eftir reglugerðarbreytingu 1. maí síðastliðinn þar sem almenn greiðsluþátttaka þunglyndislyfja var felld úr gildi nema á elstu og ódýrustu lyfjunum virðist almennt hafa dregið úr notkun þunglyndislyfja ef marka má sölutölur.

„Alþjóðaheilbrigðisstofnunin telur einnig að þunglyndi sé ein helsta ástæðan fyrir glötuðum æviárum. Því fyrr sem þú bregst við og því fyrr sem þú tekst á við vandann með snemmgreiningu og forvörnum því meira nærðu að spara samfélaginu. Heilbrigðisráðherrar síðustu ára hafa hinsvegar ekki þurft að hugsa hlutina með þessum hætti og því hefur þessi umræða um kostnað á móti gagnsemi ekki farið fram. Það hefur enginn haft áhuga á þessu.

Við sem frumlyfjafyrirtæki höfum ekkert á móti því að eftirlíkingar frumlyfja séu notaðar sem fyrsta val enda er samfélagið búið að borga fyrir uppfinninguna þegar einkaleyfið rennur út. Það sem er hinsvegar að gerast núna er að það er tæknilega búið að ógilda einkaleyfin á lyfjunum með því svipta þau greiðsluþátttöku og reisa tæknilegar hindranir með lyfjaskírteinum. Þannig neita stjórnvöld að greiða fyrir rannsóknir og þróun. Þessa þróun höfum við séð áður með sýklalyf víða um heim. Fyrir tíu árum fóru yfirvöld að hætta að borga fyrir þróun á sýklalyfjum með því að hætta að niðurgreiða þau. Afleiðingin er að minna fé fer til rannsókna og því koma færri ný lyf til að glíma við bakteríustofna sem orðnir eru ónæmir fyrir sýklalyfjum. Röng notkun sýkjalyfja er aðeins hluti vandans.“

Lyf sem fjárfesting en ekki sem kostnaður

Bjarni segir það einkennilega hugsun hjá heilbrigðisráðuneytinu að sjá allt sem kostnað. Svíar hafi til að mynda séð ákveðna fjárfestingu í því að nota ný lyf. „Það er heilbrigt og eðlilegt að stjórnvöld spyrji sig hvað hafi mesta gagnsemi fyrir samfélagið, eins og gert hefur verið í þessum löndum. Hið opinbera á að verðlauna góðar uppfinningar með því að greiða fyrir skynsamlega og vitræna notkun lyfja. Menn skilja vel hugverkarétt þegar hann snýr að þeim sjálfum, en þegar um útlendinga er að ræða þá skiljum við þetta ekki.

Menn geta ímyndað sér hvernig það væri ef íslenskt einkaleyfi væri ekki virt. Það var lengi vel bannað hér á Íslandi að hafa einkaleyfi á lyfjum. Með erlendum samningum var hinsvegar loksins samið um að þau yrðu virt og þetta horfir því til betri vegar.

Það var samfélagssátt um einkaleyfin, og vel að merkja þá eru einkaleyfi í lyfjaþróun mjög takmörkuð, en ef þú finnur eitthvað upp í bílabransanum ertu með ævilangt einkaleyfi. Eins ef þú skrifar bók, þá nýturðu þess út yfir gröf og dauða, en ef þú finnur eitthvað upp í lyfjabransanum þá hefur þú 20 ár frá því þú finnur upp lyfið eða lyfjamólekúlið, sem þýðir í raun 10 ár á markaði til að ná inn fyrir uppfinningunni.“

Aðgerðir stjórnvalda hér á landi virðast miða að því að gera einkaleyfið einskis virði. Í raun er verið að hundsa rannsóknir og þróun. „Áhrifin eru þau sömu og ef allir væru að stela hugbúnaði,“ segir Bjarni. Finna má ákveðin samhljóm í orðum Bjarna við umræðu um höfundarrétt á hugbúnaði og tónlist þar sem flestum er ljóst að fáir myndu leggja út í að þróa hugbúnað eða semja tónlist ef engin myndi kaupa.