Nýverið kom út nýjasta tölublað Lyfjatíðinda, þar sem að vanda kennir ýmisa grasa. Í blaðinu er viðtal við Bessa H. Jóhannesson, framkvæmdastjóri lyfjasviðs Icepharma og stjórnarmann í Frumtökum. Við fengum góðfúslega leyfi Lyfjatíðinda til að birta viðtalið við Bessa og fer það hér á eftir í heild sinni.
Lyfjaframleiðendur telja aðgerðir stjórnvalda, svo sem einhliða verðlækkanir og breytingar á þátttöku ríkisins í lyfjakostnaði einstaklinga, hefta aðgengi Íslendinga að nýjum lyfjum. Í nokkrum lyfjaflokkum hafa þegar verið gerðar breytingar á greiðsluþátttöku ríkisins þannig að hún takmarkast við þau lyf sem talin eru hagkvæmust, en þau eru yfirleitt eldri og ódýrari. Ný og dýrari lyf í þessum lyfjaflokkum þarf hins vegar að greiða fullu verði eða fá lyfjaskírteini, sem leiðir til þess að notkun þeirra verður lítil og takmörkuð reynsla fæst af þeim hér á landi. Þetta getur gert það að verkum að lyfjafyrirtækin sjá ekki hag sinn í því að setja ný lyf á markað hérlendis. Sem svo aftur þýðir að Íslendingar munu hafa takmarkaðan aðgang að nýjum og oft betri lyfjum. Margir sjúklingar hafa þurft að skipta um lyf eða munu gera það á næstunni, en slíkt getur verið viðkvæmt og varasamt, einkum varðandi þunglyndislyf og önnur geðlyf. Uggur er í læknum, sjúklingum og aðstandendum þeirra vegna þessara breytinga, sem segja má að snerti stóran hluta þjóðarinnar beint eða óbeint.
Í nýlegu viðtali Fréttablaðsins við Robin Turner, framkvæmdastjóra hjá svissneska lyfjafyrirtækinu Roche, sagði hann að ekki væri hægt að lækka lyfjaverð á Íslandi endalaust eins og landið sé í tómarúmi, heldur yrði að horfa á heildarmyndina. Hann taldi ríkisstjórn Íslands ekki beita réttum aðferðum við hagræðingu, enda tæki hún ákvarðanir sínar einhliða, án samráðs við lyfjafyrirtækin. Bessi H. Jóhannesson, framkvæmdastjóri lyfjasviðs Icepharma þekkir lyfjamarkaðinn á Íslandi vel og er ekki sáttur við nýjustu aðgerðir stjórnvalda.
“Umhverfið er ekki lengur eins stöðugt og það var. Í algengustu flokkum lyfja hefur meðferð sjúklinga breyst í einu vetfangi. Þeir sjúklingar sem ekki eru að fá ódýrustu lyfin þurfa nú að hafa samband við sinn lækni og fara í endurmat. Þessar breytingar hafa einnig veruleg áhrif á okkur sem störfum í lyfjadreifingu þar sem oft er þörf á að taka ákvarðanir með mjög skömmum fyrirvara. Vegna þess að nýjar reglugerðir eru ekki birtar fyrr en skömmu fyrir gildistöku geta fyrirtækin setið uppi með óseljanlegar birgðir með íslenskum leiðbeiningum og merkingum, sem hefur í för með sér verulegan kostnað. Lyfjafyrirtækin fara því varlega í birgðahaldi og skera hratt niður þegar heyrist af reglugerðabreytingu svo þau brenni ekki inni með lyfin. Aðgerðir stjórnvalda eru þvingaðar fram án samráðs eða samkomulags og fyrirtæki sem hingað til hafa lagt í talsverðan kostnað á íslenskum lyfjamarkaði sjá nú fram á að hann sé ekki lengur vænlegur vettvangur fyrir ný lyf, þar sem erfiðara verður að fá ásættanlegt verð og greiðsluþátttöku samþykkta hér á landi.”
Ræða málin í sameiningu
Bessi telur að tilhneiging til að stýra lyfjanotkun eingöngu yfir í eldri lyf geri það að verkum að lyfjafyrirtæki leggi síður í þann kostnað sem því fylgir að skrá ný lyf og koma þeim í notkun hér á landi. Þetta mun leiða til þess að úrval lyfja verður takmarkað og færri möguleikar í boði til að meðhöndla sjúklinga, nema að undangengnu undanþáguferli. “Eftir hrunið er fjármagn takmarkað og vel skiljanlegt að stjórnvöld hafi áhyggjur af lyfjakostnaði og vilji taka til hendinni. Í þær þarf að ráðast af skynsemi í samráði við hagsmunaaðila og horfa til langs tíma frekar en taka einhliða ákvarðanir fyrir mánuð í senn eins og nú er gert. Það er óásættanlegt fyrir fyrirtækin sem framleiða lyfin að þurfa að bregðast við á svo skömmum tíma og þolinmæði þeirra er ekki endalaus. Mörg þessara fyrirtækja stóðu þétt við bakið á okkur í hruninu, þegar ekki var til gjaldeyrir til að greiða þeim, og því skiljanlegt að þeim sárni þegar svo lítil virðing er borin fyrir því sem þau gera. Það er orðið mun erfiðara að sjá fram í tímann en áður var og þó eðlilegt sé að gera áætlun til eins árs er það varla hægt í þessu nýja umhverfi.”
Meðalverð á Norðurlöndum
Lyfjaverð frumlyfja á Íslandi hefur hingað til verið miðað við meðalverð lyfja á hinum Norðurlöndunum. “Viðmiðunarlöndin eru fjögur, Noregur, Svíþjóð, Danmörk og Finnland. Heildsöluverð hér á landi er mun lægra en í Danmörku, aðeins lægra en í Svíþjóð, aðeins hærra en í Finnlandi en verðið er lægst í Noregi. Reyndar er staðreyndin sú, ef skoðuð er síðasta verðkönnun Lyfjagreiðslunefndar (www.lgn.is), að danska karfan í þeirri könnun er 19% dýrari en sú íslenska. Síðustu aðgerðir ríkisins voru með þeim hætti að ráðuneytið ákvað að miða verð S-merktra lyfja (sjúkrahúslyfja) hér á landi við lægsta verð sömu lyfja á Norðurlöndunum. Þetta var einhliða ákvörðun, en ráðherra þáði ekki samkomulag við frumlyfjaframleiðendur, sem veldur því líklega að stórir framleiðendur munu ekki koma með ný lyf til Íslands á næstunni. Þetta hefur einnig áhrif á innkomu samheitalyfja þar sem þau byggja sinn árangur á sölu frumlyfja. Það verður einnig að líta á að það kostar sitt að vera fámenn þjóð með eigið tungumál, en til að tryggja öryggi sjúklinga er gerð sú krafa við skráningu lyfja að fylgiskjöl með lyfjunum séu á íslensku. Kostnaður við að skrá, viðhalda skráningu, flytja inn og dreifa er því hlutfallslega mun hærri hér en í fjölmennari löndum.”
Bessi telur að ekki hafi verið þörf á nýrri reglugerð um S-merkt lyf. “S-merktu lyfin eru nánast eingöngu fyrir Landspítalann, svo þetta snýst einkum um notkun hans á S-merktum lyfjum og kostnað við þau á fjárlögum, en hann fellur undir Sjúkratryggingar Íslands. Forstjóri Landspítalans hefur sagt að áætlanir hans um notkun þessara lyfja standist fjárlög, en Sjúkratryggingar hafa hins vegar reiknað út að kostnaður við þau fari fram úr fjárlögum. Við því brást heilbrigðisráðuneytið með nýrri reglugerð. Hún hefur hins vegar ekki áhrif á núgildandi samninga um innkaup þessara lyfja fyrir Landspítalann, svo engin lækkun verður af hennar völdum á þessu fjárlagaári. Lítill sem enginn sparnaður næst og einu afleiðingar reglugerðarinnar verða þær að lyfjaframleiðendur missa trúna á íslenskan lyfjamarkað.”
“Þarna er lítil samræming á ferð og mér finnst miður að þessi leið skuli farin í stað þess að Heilbrigðisráðuneytið, Landspítalinn, Sjúkratryggingar og aðilar lyfjamarkaðarins setjist niður, ræði málin og geri áætlun fyrir næstu tvö ár í stað þess að taka skyndiákvarðanir.”
Í ljósi erfiðrar afkomu ríkissjóðs hafa framleiðendur frumlyfja leitað eftir samstarfi við heilbrigðisyfirvöld, en án árangurs. Fordæmi er fyrir slíkum samningum frá árinu 2004, auk þess sem benda má á að í Danmörku er löng hefð fyrir samstarfi og samkomulagi milli lyfjaframleiðenda og heilbrigðisyfirvalda. “Ég held að það sé hagur allra að sýna samstarfsvilja. Það er ekki stefna okkar að vera á móti ráðuneytinu, heldur að leita leiða til að bæta hag sjúklinga. Það á að vera í þjóðarhag að meðhöndla sjúklinga sem best og aðalatriðið er að það sé gert á sem hagkvæmastan hátt.”
Þróun nýrra lyfja
Frumlyf eru mun dýrari en samheitalyf, enda eru samheitalyf eftirlíkingar frumlyfja. Bessi er beðinn að skýra þennan verðmun. “Frumlyfjafyrirtæki eyða miklu fjármagni í að þróa ný lyf og koma þeim á markað. Algengur kostnaður við þróun á einu nýju lyfi er einn milljarður bandaríkjadollara. Frumlyfjaframleiðendur fá síðan einkaleyfi á nýja lyfinu, sem gildir yfirleitt í tuttugu ár frá uppgötvun en af þeim tíma hafa framleiðendur sjö til tíu ár til að endurheimta kostnað við rannsóknirnar. Eftir að einkaleyfið rennur út geta aðrir framleiðendur sett á markað eftirlíkingar frumlyfjanna – samheitalyf - án þess að hafa lagt í sama kostnað, sem verður til þess að verð lækkar verulega. Þetta er eðlilegur þáttur markaðarins. Ný frumlyf koma hins vegar sífellt seinna á markað vegna markaðsaðstæðna, auk þess sem samheitalyfjafyrirtæki reyna að koma sínum lyfjum sífellt fyrr á markað, svo tíminn sem frumlyfið hefur styttist. Samheitalyf eru nú um helmingur af heildarnotkun lyfja hér á landi í magni en 20% í verðmæti.
Ef allar þjóðir myndu haga sér eins og Íslendingar yrði lítið fjármagn eftir til þróunar nýrra lyfja. Með því að hugsa aðeins um eigin stundarhag gætum við því verið að skjóta okkur í fótinn til lengri tíma litið. Við erum hluti af alþjóðlegu umhverfi og þurfum að vera meðvituð um að tryggja þarf fjármagn í framþróun og nýjungar.
Að sögn Bessa hefur dregið úr lyfjarannsóknum hér á landi á undanförnum árum. “Áður fyrr voru rannsóknarfulltrúar í starfi hjá stóru frumlyfjafyrirfyrirtækjunum hér á landi, svo sem MSD, GlaxoSmithKline, Astra og Pfizer, en það er liðin tíð. Ef einhvern tímann er rétti tíminn til að stunda slíkar rannsóknir hér á landi ætti það þó að vera nú, vegna hagstæðs gengis, en fyrirtækin líta ekki á lönd þar sem ástand er ótryggt og styður lítt við nýsköpun og þróun sem spennandi kost og Ísland er því miður að komast í þann hóp. Því ríður á að nýta tímann til að vinna að þessum málum, meðal annars í samráði við Nýsköpunarmiðstöð Íslands, Háskóla Íslands og rannsóknaseturs Landsspítalans og búa til traustvekjandi umhverfi sem freistar fyrirtækjanna.”
Skilningur almennings á verði lyfja
Bessi er spurður hvort nægur skilningur sé á lyfjaverði meðal almennings þar sem mörgum blöskrar hvað sum lyf eru dýr. “Við höfum kannski ekki verið nógu dugleg að útskýra í hverju verðið liggur og koma því á framfæri að lyfjaverð á Íslandi sé sanngjarnt enda á meðalverði í Skandinavíu. Lyfjaverð og lyfjakostnaður er ekki það sama. Þó lyfjaverð sé ekki hátt getur lyfjakostnaður verið það. Hann má þó lækka með réttri meðhöndlun og með því að koma í veg fyrir sóun á lyfjum.”
Að lokum er Bessi beðin að lýsa því lyfjaumhverfi sem hann vildi starfa í hér á landi. “Það umhverfi sem ég vil sjá er fyrst og fremst faglegt og framsýnt. Við þurfum að gera áætlun fyrir heilbrigðiskerfið eins og fyrir vegakerfið, nokkur ár fram í tímann. Þá er mikilvægt að það sé sátt um heilbrigðiskerfið og að horft sé á lyfjanotkun út frá heilsuhagfræði. Það þarf að vera hægt að koma með ný lyf á markað, innan þess ramma sem við störfum eftir, en auðvitað á að reyna að byrja á ódýrasta meðferðarmöguleikanum. Aðalatriðið er þó að hér ríki stöðugleiki og sátt.”
Bessi H. Jóhannesson
Nám í lyfjafræði við Háskóla Íslands 1988-1993. Mastersnám í klínískri lyfjafræði við Háskólann í Manchester 1994. Framkvæmdastjóri lyfjasviðs Icepharma og hefur starfað hjá Icepharma frá 2004. Áður framkvæmdastjóri Lyfjadreifingar (nú Parlogis) og þar áður yfirlyfjafræðingur og framkvæmdastjóri heildsölusviðs Lyfjaverslunar Íslands. Starfsferil sinn hóf Bessi 1994 sem lyfjafræðingur við Apótek Borgarspítalans.