Ávísanavenjur lækna á lyf hafa verið talsvert umræðuefni undanfarna mánuði í tengslum við ávísanir á geðlyf. Í nýlegri rannsókn Þórdísar Ólafsdóttur kemur fram að 41,4% Íslendinga telji ávísanir á þunglyndislyf of algengar og það þrátt fyrir að fordómar gegn geðlyfjum séu ekki miklir á landinu.

Í þessu sambandi hafa ávísanavenjur lækna verið vefengdar í umfjöllun um málefni geðsjúkra og því jafnvel haldið fram að læknar láti undan þrýstingi frá lyfjafyrirtækjum fremur en að sinna skyldum sínum sem læknar.

Slíkar ávirðingar eru alvarlegar. Dag hvern taka læknar ákvarðanir í tugatali sem hafa áhrif á skjólstæðinga þeirra í gegnum greiningar, meðferð og þau lyf sem þeir ávísa á.

Vangaveltur um aukningu, til dæmis ávísana á þunglyndislyf, snertir umræðuna um ávísanavenjur lækna þar sem því er haldið fram að læknar séu undir óeðlilegum þrýstingin til að ávísa á ákveðin lyf frekar en einhver önnur – jafnvel frá lyfjafyrirtækjum.

Í raun þarf læknir sem ávísar á lyf að svara ótal spurningum og taka margar ákvarðanir áður en hann ávísar á tiltekið lyf. Það mætti því segja að það sé ekki létt verk, eins og oft er látið liggja að, að ávísa lyfjum.

Fyrst ber auðvitað að nefna það að lækni ber að ávísa eingöngu lyfi ef það er skjólstæðingi hans, sjúklingnum, fyrir bestu. Til að komast á þann stað þarf læknir fyrst að skilgreina hvað hrjái sjúklinginn og þegar sú niðurstaða er fengin þarf læknir að taka ákvörðun út frá niðurstöðunni, óháð því hvað sjúklingurinn vill og óháð því sem væri þægilegast eða jafnvel hagkvæmast. Sjúklingurinn á að fá bestu mögulegu meðferð.

Þetta hljómar kannski ekki sérlega flókið hér en þetta ferli er þó gríðarlega flókið og læknar taka það alvarlega. Læknar þurfa að þekkja sögu sjúklingsins, hvaða lyf hann hefur tekið áður, heilsufarsástand hans og svo framvegis. Næst þarf að ræða þau meðferðarúrræði sem standa til boða og upplýsa sjúklinginn um þá meðferð sem svo loks er valin. Enn fleiri atriði koma að sjálfsögðu til skoðunar.

Þegar loks er tekin ákvörðun um ávísun á lyf þarf að huga að meðferðartímabili, skammtastærð og fleiru svo sem eins og mögulega því að skipta um lyf ef meðferð er ekki árangursrík.

Við þetta bætist að Landlæknir hefur almennt eftirlit með ávísunum lækna á lyf og getur læknir misst starfsleyfi sitt ef hann verður vís að því að ávísa lyfjum óhæfilega.

Með reglur Samtaka lyfjaframleiðenda í Evrópu (EFPIA) að vopni hafa lyfjafyrirtæki sett sér verklags- og siðareglur um hvernig samskiptum lækna og lyfjafyrirtækja skal vera háttað. Samband þetta er afar dýrmætt þó það sé líka vandmeðfarið. Eðlileg samskipti á milli lækna og lyfjafyrirtækja stuðla að því að heilbrigðisstarfsfólk hafi sem nýjastar og réttastar upplýsingar um lyf. Samskipti lækna og lyfjafyrirtækja tryggir ennfremur aðgengi sjúklinga að þeim meðferðarúrræðum sem þeir þarfnast og tryggja rétta notkun lyfja.

Það hlýtur því að teljast líklegt að venjur lækna í ávísunum á lyf, þunglyndislyf sem önnur lyf, taki fyrst og fremst mið af hagsmunum sjúklingsins. Ótal önnur viðmið koma svo til sögunnar sem öll miða að því að tryggja hagsmuni sjúklingsins sem best. Þetta er alltaf endanlegt markmið bæði lyfjafyrirtækja og lækna, að tryggja hagsmuni sjúklingsins með einum eða öðrum hætti og það markmið byggir á formlegum og vönduðum samskiptum.

Ávísanavenjur lækna í dag, taka mið af öllum þessum þáttum en eru brenndar því marki að vera verkfæri til að takast á við breytilegar aðstæður.

Um aðstæður ráða stjórnvöld á Íslandi mestu. Sem dæmi má nefna að sala í stærsta lyfjaflokknum, hjarta- og æðasjúkdómalyfjum, dróst saman um 8,1% reiknað í dagskömmtum á fyrsta ársfjórðungi 2010 samanborið við árið á undan. Ólíklegt hlýtur að teljast að ávísanavenjur lækna hafi breyst hvað þessi lyf varðar. Mikli líklegra er að samdrátturinn stafi af breyttri greiðsluþátttöku – aðstæðum sem ríkið hefur fulla stjórn á.

Í þessu ljósi má velta því fyrir sér hvort ástæður sveiflna í ávísunum á lyf megi ekki finna fremur í því hvernig aðstæður eru hverju sinni, hvaða lyf hljóta greiðsluþátttöku og almennt hvernig sjúkdómar eru meðhöndlaðir með greiðsluþátttöku ríkisins.

Svo lengi sem lyf eru besti kosturinn ber læknum að ávísa þeim.